Testament berliński: co wiąże i czego mogą żądać dzieci

Sprawdzono 05.11.2026

Przetłumaczono z niemieckiego. Jeśli coś się różni, obowiązuje tekst niemiecki: Deutsche Fassung

„Powołujemy się wzajemnie do spadku, a po śmierci ostatniego z nas dziedziczą dzieci”. Tak lub podobnie brzmi bardzo wiele testamentów małżeńskich; to tak zwany testament berliński (Berliner Testament). Co to oznacza dla dzieci, wiele osób zauważa dopiero wtedy, gdy umrze pierwsze z rodziców.

Co obowiązuje ogólnie

Najpierw małżonek, sam. Gdy umiera jedno z rodziców, drugie dziedziczy wszystko. Dzieci przy tym pierwszym spadku nie są spadkobiercami; nie powstaje wspólnota spadkobierców (Erbengemeinschaft).
Potem dzieci. Jeżeli małżonkowie postanowili, że po śmierci tego, kto przeżyje, spadek ma przypaść osobie trzeciej, w razie wątpliwości przyjmuje się, że ta osoba trzecia jest spadkobiercą zmarłego jako ostatni co do całego spadku (§ 2269 ust. 1 BGB). Dzieci dziedziczą więc raz, po tym z rodziców, które umrze później, i to wszystko, co wtedy jeszcze pozostało.
Tylko dla małżonków i zarejestrowanych partnerów życiowych. Wspólny testament mogą sporządzić tylko oni.

Zachowek przy pierwszej śmierci

Ponieważ przy pierwszym spadku dzieci zostają pominięte, mogą od rodzica, który przeżył, żądać zachowku (Pflichtteil): połowy ich ustawowego udziału spadkowego, w pieniądzu (§ 2303 BGB). Nie muszą tego robić i wiele osób tego nie robi.

Niektóre testamenty zawierają na ten wypadek klauzulę: kto przy pierwszej śmierci zażąda zachowku, ma także przy drugiej otrzymać tylko zachowek. Czy i jak taka klauzula działa, zależy od jej brzmienia.

Co staje się wiążące po pierwszej śmierci

Rozrządzenia wzajemnie zależne (wechselbezügliche Verfügungen). Są to rozrządzenia, co do których należy przyjąć, że jeden małżonek nie dokonałby ich bez rozrządzenia drugiego. Jeżeli małżonkowie powołują się wzajemnie do spadku, w razie wątpliwości tak się przyjmuje (§ 2270 BGB).
Za życia obojga małżonek może odwołać takie rozrządzenie tylko w formie przewidzianej dla odstąpienia od umowy dziedziczenia (Erbvertrag), a więc nie potajemnie, nowym testamentem (§ 2271 ust. 1 BGB).
Ze śmiercią jednego z małżonków prawo do odwołania wygasa. Małżonek, który przeżył, może uchylić swoje rozrządzenie już tylko wtedy, gdy odrzuci to, co mu przypadło (§ 2271 ust. 2 BGB). Jeżeli przyjął, z reguły nie może już nowym testamentem zastąpić dzieci jako spadkobierców końcowych, na przykład na rzecz nowego partnera.

Majątkiem małżonek, który przeżył, może za życia nadal rozporządzać: może sprzedać dom i wydać pieniądze. Związanie dotyczy testamentu, nie życia.

A podatek

Każde nabycie jest opodatkowane osobno. Przy testamencie berlińskim dzieci nie dziedziczą po pierwszym z rodziców niczego; ich kwota wolna po tym rodzicu pozostaje niewykorzystana, a przy drugim spadku cały majątek przychodzi naraz. Przy większych majątkach może to mieć znaczenie. Więcej w artykule Podatek od spadków: kwoty wolne.

Co Państwu pomoże

Dokładnie przeczytać testament, w jego brzmieniu. Czy jest w nim klauzula dotycząca zachowku? Czy małżonek, który przeżył, może coś zmieniać?
Przy pierwszej śmierci zapisać, co było. To, co trzeba podzielić przy drugim spadku, łatwiej odtworzyć po latach, jeśli stan z tamtego czasu jest udokumentowany.
Rozmawiać ze sobą, dopóki żyje jedno z rodziców. O domu, o opiece, o tym, czego każdy oczekuje.

Co oznacza konkretny testament i czy żądanie zachowku ma sens, ocenia adwokat.